*“Tintaren Usaina”* Beasaingo goizak euritsuak ziren ia beti. Trenaren burrunba urrutitik entzuten zen, eta kale estuetan kafearen eta paper zaharraren usaina nahasten zen. Herri txikia zen Beasain, baina bertan bizi ziren istorioak handiak ziren. Industria eta trenaren inguruan hazi zen herria izanik, kultura eta memoria historikoarekiko lotura sendoa zuen.
Ane Garmendia editorea zen. Berrogeita bi urte zituen, ile beltz motza eta begi nekatuak. Donostian ikasi zuen filologia, baina urte batzuk Madrilen eman ondoren Beasainera itzuli zen. Han sortu zuen argitaletxe txiki bat: *Izarra Hutsik*. Argitaletxea ez zen negozio handia. Euskarazko eleberriak, memoria-liburuak eta tokiko historiari buruzko lanak argitaratzen zituen. Beasaingo kultur mugimenduarekin lotura estua zuen, herriko memoria eta hizkuntza zaintzeko sortutako hainbat egitasmok bezala. Anek bazuen sekretu bat: ez zuen gehiago sinesten literaturan. ------------------------------ *I* Goiz hartan pakete bat iritsi zen argitaletxera. Ez zuen igorlerik. Kartoi zaharreko kutxa zen, kordel batez lotua. —Beste poeta frustraturen bat —esan zuen Irati laguntzaileak, barrez. Anek ez zuen irribarre egin. Kutxa ireki zuenean, koaderno zahar bat aurkitu zuen barruan. Azala larruzkoa zen, bustita egon balitz bezala zimurtua. Lehen orrian izen bat: *“Mikel Lasa. 1987.”* Anek izena ezagutzen zuen. Mikel Lasa desagertutako idazle bat izan zen. Gaztetan nobela bakarra idatzi zuen eta gero arrastorik gabe desagertu omen zen. Herrian askok zioten Frantziara joana zela; beste batzuek, berriz, bere buruaz beste egin zuela. Anek lehen orriak irakurri zituen. Testuak bazuen zerbait berezia. Ez zen estiloagatik bakarrik. Egia usaina zuen. ------------------------------ *II* Arratsaldean euria gogorrago hasi zen. Kaleak hutsik geratu ziren eta argitaletxeko leihoak lurrundu ziren. Koadernoan irakurritakoa ezin zuen burutik kendu. Mikelen kontakizunak 1980ko hamarkadako Beasain erakusten zuen: taberna ilunak, grebak, trenetako langileak, gauerdiko bilerak. Herri industrialaren itzala ageri zen orri bakoitzean. Beasainek trenaren eta industriaren inguruan izan zuen bilakaera garrantzitsua izan zen XX. mendean. Baina bazegoen beste zerbait ere. Koadernoaren erdian pertsona baten deskribapena azaltzen zen: “Editoreek gezurra saltzen dute. Ez dute literatura maite; kontrola maite dute.” Anek arnasa sakon hartu zuen. Hori bera pentsatu izan zuen askotan. ------------------------------ *III* Hurrengo egunean Loinazko San Martin Udal Liburutegia-ra joan zen. Liburutegia herriko bilgune kulturala zen urte luzez. Artxibo zaharrak arakatu zituen. 1987ko egunkari zahar batean albiste txiki bat aurkitu zuen: “Gazte idazle baten desagerpena Goierrin.” Argazkia lausoa zen, baina aurpegia garbi ikusten zen. Mikel Lasarena. Eta haren ondoan beste gizon bat ageri zen. Gazteagoa, ile luzearekin. Aneren aita. ------------------------------ *IV* Anek ez zuen bere aitari buruz askorik hitz egiten. Ramon Garmendia kazetaria izan zen gaztetan. Gero alkoholean galdu zen. Aneren amak beti esaten zuen gizon tristea zela, barrutik hautsita zegoena. Gauean etxera joan zen. Aita zaharren egoitza batean bizi zen ordurako. —Mikel Lasa ezagutzen zenuen? —galdetu zion zuzenean. Gizon zaharrak ez zuen berehala erantzun. Leihoari begira geratu zen denbora luzez. —Denok ezagutzen genuen —esan zuen azkenean—. Baina batzuk hobeto. —Zer gertatu zitzaion? Aitak begiak itxi zituen. —Idatzi zuena ez zen inoiz argitaratu behar. ------------------------------ *V* Hurrengo asteetan Anek obsesio bihurtu zuen ikerketa. Koaderno gehiago aurkitu zituen. Batzuk herriko taberna zahar batean. Beste bat hildako irakasle baten etxean. Testu guztiak lotzen hasi zen. Mikel Lasak nobela handi bat idatzi nahi izan zuen: Goierriko elite ekonomiko eta politikoen inguruko kontakizun gordina. Fabriketako ustelkeria, indarkeria politikoa eta herriko isiltasuna azaltzen zituen. Baina inork ez zuen argitaratu nahi izan. Eta gero desagertu egin zen. ------------------------------ *VI* Ane bera ere aldatzen hasi zen. Lehen lasai hitz egiten zuen bezeroekin; orain zakar erantzuten zuen. Gauez ezin zuen lo egin. Batzuetan argitaletxean bakarrik geratzen zen gauerdira arte. Koadernoetako esaldiak berrirakurtzen zituen: “Herriek memoria galtzen dutenean, editoreak hilerriko lorezain bihurtzen dira.” Esaldi horrek izoztu egiten zuen. Bere lana hori ote zen? Hilerria zaintzea? ------------------------------ *VII* Azaroan aurkezpen bat antolatu zuen. Mikel Lasaren eskuizkribuak argitaratuko zituela iragarri zuen. Herria aztoratu egin zen. Batzuek txalotu zuten erabakia. Beste batzuek mehatxuak bidali zizkioten posta elektronikoz. Irati kezkatuta zebilen. —Ez al duzu uste hau arriskutsua dela? —Literatura arriskutsua ez bada, zertarako balio du? ------------------------------ *VIII* Aurkezpenaren bezperan gizon ezezagun bat sartu zen argitaletxera. Traje gris zaharra zeraman. —Ez argitaratu liburu hori —esan zuen. —Eta zergatik ez? —Herriek badituzte zauriak. Ez da komeni berriz irekitzea. Anek barre egin zuen. —Horixe da liburuen lana. Gizonak mahai gainean argazki zahar bat utzi zuen. Argazkian Mikel Lasa zegoen. Eta alboan Ramon Garmendia. Eta hirugarren gizon bat. Beasaingo alkate ohia. ------------------------------ *IX* Gauean Anek aitari berriz deitu zion. —Zuek salatu zenuten? Isiltasuna. —Ez genuen ausardiarik izan —esan zuen aitak—. Mikelen testuak arriskutsuak ziren. Garai txarrak ziren. —Eta zer egin zenuten? Aitaren ahotsa hautsi egin zen. —Isilarazi. ------------------------------ *X* Anek goragalea sentitu zuen. Bere familia ere gezurraren parte izan zen. Baina ezin zuen atzera egin. Liburua inprimategira bidalia zegoen ordurako. Azalak kolore gorria zuen. Izenburua: *“Herriaren Azpiko Sua”* ------------------------------ *XI* Aurkezpen egunean jende asko bildu zen. Kazetariak. Irakasleak. Langile zaharrak. Gazte euskaltzaleak. Aretoaren atzealdean, gizon gris hura zegoen berriro. Anek mikrofonoa hartu zuen. —Liburu hau ez da iraganari buruzkoa bakarrik —esan zuen—. Guk aukeratzen dugun isiltasunari buruzkoa ere bada. Txalo batzuk entzun ziren. Beste batzuk mutu geratu ziren. ------------------------------ *XII* Argitalpenak arrakasta handia izan zuen. Astebetean lehen edizio osoa saldu zen. Euskal hedabideek elkarrizketak egin zizkioten. Baina Aneri ez zion pozik sentiarazten. Arratsalde batean, argitaletxeko bulegoan bakarrik zegoela, azken koadernoa ireki zuen. Azken orrian esaldi bakarra zegoen: “Norbaitek hau argitaratzen badu, ni berriz hilko naiz.” Anek negar egin zuen lehen aldiz. ------------------------------ *XIII* Negua iritsi zen. Beasaingo kaleak lainoz bete ziren. Argitaletxea arrakastatsu bihurtu zen bat-batean. Egunkari handiek deitzen zuten, beste argitaletxeek kontratuak eskaintzen zizkioten. Baina Anek barruan hutsune handi bat sentitzen zuen. Literaturak egia salbatzen al zuen? Edo egia erabiltzen zuen soilik? ------------------------------ *XIV* Aita hil zen urtarrilean. Hileta txikia izan zen. Etxera itzultzean, kutxa txiki bat aurkitu zuen bere postontzian. Barruan kasete zahar bat. Eta ohar bat: “Entzun aurretik barkatu.” Kasetean Mikel Lasaren ahotsa entzuten zen. —“Ez badut hau amaitzen, beste norbaitek amaituko du. Herri guztiak eraikita daude kontatu ez diren istorioen gainean.” ------------------------------ *XV* Udaberrian, Anek argitaletxea ixtea erabaki zuen. Irati harrituta geratu zen. —Orain? Arrakasta dugunean? Anek leihoari begiratu zion. Trena pasatzen ari zen berriro. —Liburuek bizitza salbatzen dutela sinesten nuen lehen —esan zuen—. Orain uste dut zauriak irekitzen dituztela. Eta hori ere beharrezkoa dela. Argitaletxeko azken egunean, koaderno guztiak kutxa batean sartu zituen. Baina bat gorde zuen beretzat. Mikel Lasaren lehen koadernoa. Gauean, etxera bidean, euria hasi zuen berriz. Beasaingo kaleetan barrena zihoala, lehen aldiz urte askotan, tintaren usaina atsegina iruditu zitzaion.
________________ Mezu gehiago ez jasotzeko, idatzi hona: [email protected]
