| And thank you, Lubomír, for this copy, and to Christophe for locating the url. Warm regards, Cicely Bonnin
|
%@@1 % File name : maitri/itx %-------------------------------------------- % Text title : Maitri(Maitrayani) Upanishad % Author : Vedic Tradition % Language : Sanskrit % Subject : philosophy/religion/hinduism % Description/comments : #24/108; Sam Veda, Samanya Upanishad % Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail/com) % Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail/com) % Latest update : July 24, 1999 % Send corrections to : sanskrit@ceerful/com % % Special Ä«nstructions : i1hdr,ijag/inc,itrans/sty,multicol/sty,iarticle/sty % Transliteration scheme: ITRANS 5/2 % Site access : http://sanskrit/gde/to % http://vvv'lkhemy/com/sanskrit/ % ftp://jaguar/cs/utah/edu/private/sanskrit/sanskrittml %----------------------------------------------------- % The text is to be used for personal studies and researc only/ % Any use for commercial purpose is prohibited as a 'gentleman's' agreement/ %@@1 % % Please ignore the folloving commands upto #indian and others vith \ mark, % which are needed for devanÄgarÄ« output and formatting/ %-------------------------------------------------------- %--------------------------------------------------------
\documentstyle[11pt,multicol,itrans]{article}
#include=ijag/inc
#endvordvovel=
\portraitvide
\parindent=50pt
\let\usedvng=\Largedvng % for 1 column
\pagenumbering{itrans}
\def\engtitle#1{\hrule\medskip\centerline{\large #1}}
\def\itxtitle#1{\medskip\centerline{\LARGEdvng #1}\medskip\hrule}
\def\endtitles{\medskip\obeyspaceslines}
%%
\begin{document}\engtitle{// Maitri (Maitrayani) Upanishad//}##
\itxtitle{// maitrÄyaá¹yupaniá¹£at //}##\endtitles##
// maitrÄyaá¹yupaniá¹£at //
sÄmavedÄ«ya sÄmÄnya upaniá¹£at //
vairÄgyotthabhaktiyuktabrahmamÄtraprabodhataḥ /
yatpadaá¹ munayo yÄnti tattraipadamahaá¹ mahaḥ //
ÄÅ«á¹ ÄpyÄyantu mamÄá¹
gÄni vÄkprÄá¹aÅcaká¹£uḥ Årotamatho
balamindriyÄá¹i ca /
sarvÄá¹i sarvaá¹ brahmopaniá¹£adaá¹ mÄhaá¹ brahma nirÄkuryÄá¹
mÄ mÄ brahma
nirÄkarodanirÄkaraá¹amastvanirÄkaraá¹aá¹ mestu tadÄtmani nirate ya
upaniá¹£atsu
dharmÄste mayi santu te mayi santu //
ÄÅ«á¹ ÅÄntiḥ ÅÄntiḥ ÅÄntiḥ //
maitrÄyaá¹Ä« kauá¹£itakÄ« bá¹hajjÄbÄlatÄpanÄ« /
kÄlÄgnirudramaitreyÄ« subÄlaká¹£uramantrikÄ /
[Cowells edition has an extra section at the beginning -
brahmayajño vÄ eá¹£a yat pÅ«rveá¹£Äá¹ cathanaá¹ | tasmÄd yajñam
ÄniÅcitvaitÄn agnÄ«n ÄtmÄnam abhidhyÄyet | sa pÅ«rá¹ah khalu vÄ
addhÄvikalaḥ sampadyate yajñaḥ | kaḥ so 'bhidhyeyo 'yaá¹ yaḥ
prÄá¹Äkhyaḥ | tasyopÄkhyÄnaá¹ ||1|| ]
ÄÅ«á¹ bá¹hadratho ha vai nÄma rÄjÄ rÄjye jyeá¹£á¹haá¹ putraá¹
nidhÄpayitvedamaÅÄÅvataá¹ manyamÄnaḥ ÅÄrÄ«raá¹
vairÄgyamupeto'raá¹yaá¹ nirjagÄma sa tatra paramaá¹ tapa
ÄsthÄyÄdityamÄ«ká¹£amÄá¹a Å«rdhvabÄhustiá¹£á¹hatyante sahasrasya
munirantikamÄjagÄmÄgnirivÄdhÅ«makastejasÄ
nirdahannivÄtmavidbhagavÄñchÄkÄyanya uttiá¹£á¹hottiá¹£á¹ha varaá¹
vá¹á¹Ä«Åveti rÄjÄnamabravÄ«tsa tasmai namaská¹tyovÄca
bhagavannÄhamÄtmavittvaá¹ tattvavicchá¹á¹umo vayaá¹ sa tvaá¹ no
brÅ«hÄ«tyetadvá¹taá¹ purastÄdaÅakyaá¹ mÄ pá¹ccha
praÅnamaiká¹£vÄkÄnyÄnkÄmÄnvá¹á¹Ä«Åveti ÅÄkÄyanyasya
caraá¹avabhimá¹ÅyamÄno rÄjemÄá¹ gÄthÄá¹ jagÄda // 1//
bhagavannasthicarmasnÄyumajjÄmÄá¹saÅukraÅoá¹itaÅleá¹£mÄÅrudÅ«
á¹£ite viá¹mÅ«travÄtapittakaphasaá¹
ghÄte durgandhe
niḥsÄre'smiñcharÄ«re kiá¹ kÄmopabhogaiḥ // 2//
kÄmakrodhalobhabhayaviá¹£Äderá¹£yeá¹£á¹aviyogÄniá¹£á¹asaá¹prayogaká¹£u
tpipÄsÄjarÄmá¹tyurogaÅokÄdyairabhihate'smiñcharÄ«re kiá¹
kÄmopabhogaiḥ // 3//
sarvaá¹ cedaá¹ ká¹£ayiá¹£á¹u paÅyÄmo yatheme
daá¹ÅamaÅakÄdayastá¹á¹avannaÅyatayodbhÅ«tapradhvaá¹sinaḥ // 4//
atha kimetairvÄ pare'nye mahÄdhanurdharÄÅcakravartinaḥ
kecitsudyumnabhÅ«ridyumnendradyumnakuvalayÄÅvayauvanÄÅvavaddhiyÄ
ÅvÄÅvapatiḥ ÅaÅabindurhÄriÅcandro'mbarÄ«á¹£o
nanÅ«ktasvayÄtiryayÄtinaraá¹yoká¹£asenotthamaruttabharataprabhá¹tayo
rÄjÄno miá¹£ato bandhuvargasya mahatÄ«á¹ Åriyaá¹
tyaktvÄsmÄllokÄdamuá¹ lokaá¹ prayÄnti // 5//
atha kimetairvÄ pare'nye
gandharvÄsurayaká¹£arÄká¹£asabhÅ«tagaá¹apiÅÄcoragagrahÄdÄ«nÄá¹
nirodhanaá¹ paÅyÄmaḥ // 6//
atha kimetairvÄnyÄnÄá¹ Åoá¹£aá¹aá¹ mahÄrá¹avÄnÄá¹ Åikhariá¹Äá¹
prapatanaá¹ dhruvasya pracalanaá¹ sthÄnaá¹ vÄ tarÅ«á¹Äá¹
nimajjanaá¹ pá¹thivyÄḥ sthÄnÄdapasaraá¹aá¹ surÄá¹aá¹
so'hamityetadvidhe'sminsaá¹sÄre kiá¹
kÄmopabhogairyairevÄÅritasyÄsaká¹dihÄvartanaá¹ dá¹Åyata
ityuddhartumarhasÄ«tyandhodapÄnastho bheka ivÄhamasminsaá¹sÄre
bhagavaá¹stvaá¹ no gatistvaá¹ no gatiḥ // 7//
iti prathamaḥ prapÄá¹hakaḥ // [Cowell's edition: iti maitryupaniá¹£adi
prathamaḥ prapÄá¹hakaḥ ]
atha bhagavÄñchÄkÄyanyaḥ suprÄ«to'bravÄ«drÄjÄnaá¹ mahÄrÄja
bá¹hadratheká¹£vÄkuvaá¹ÅadhvajaÅÄ«rá¹£Ätmajaḥ ká¹taká¹tyastvaá¹
marunnÄmno viÅruto'sÄ«tyayaá¹ vÄ va khalvÄtmÄ te katamo
bhagavÄnvará¹ya iti taá¹ hovÄca iti // 1//
ya eá¹£o bÄhyÄvaá¹£á¹ambhanenordhvamutkrÄnto
vyathamÄno'vyathamÄnastamaḥ praá¹udatyeá¹£a ÄtmetyÄha
bhagavÄnatha ya eá¹£a saá¹prasÄdo'smÄñcharÄ«rÄtsamutthÄya
paraá¹ jyotirupasaá¹padya svena rÅ«peá¹Äbhiniá¹£padyata eá¹£a Ätmeti
hovÄcaitadamá¹tamabhayametadbrahmeti // 2//
atha khalviyaá¹ brahmavidyÄ sarvopaniá¹£advidyÄ vÄ rÄjannasmÄkaá¹
bhagavatÄ maitreyeá¹a vyÄkhyÄtÄhaá¹ te
kathayiá¹£yÄmÄ«tyathÄpahatapÄpmÄnastigmatejasa Å«rdhvaretaso
vÄlakhilyÄ iti Åruyante'thaite
prajÄpatimabruvanbhagavañÅakaá¹amivÄcetanamidaá¹ ÅarÄ«raá¹
kasyaiá¹£a khalvÄ«dR^Åo mahimÄtÄ«ndriyabhÅ«tasya
yenaitadvidhamidaá¹ cetanavatpratiá¹£á¹hÄpitaá¹ pracodayitÄsya ko
bhagavannetadasmÄkaá¹ brÅ«hÄ«ti tÄnhovÄca // 3//
yo ha khalu vÄcoparisthaḥ ÅrÅ«yate sa eva vÄ eá¹£a Åuddhaḥ
pÅ«taḥ ÅÅ«nyaḥ ÅÄnto prÄá¹o'nÄ«ÅatmÄ'nanto'ká¹£ayyaḥ sthiraḥ
ÅÄÅvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiá¹£á¹hatyanenedaá¹ ÅarÄ«raá¹
cetanavatpratiá¹£á¹hÄpitaá¹ pracodayitÄ caiá¹£o'syeti te
hocurbhagavankathamanenedá¹ÅenÄnicchenaitadvidhamidaá¹
cetanavatpratiá¹£á¹hÄpitaá¹ pracodayitÄ caiá¹£o'syeti kathamiti
tÄnhovÄca // 4//
sa vÄ eá¹£a sÅ«ká¹£mo'grÄhyo'dá¹Åyaḥ puruá¹£asaá¹jñako
buddhipÅ«rvamihaivÄvartateá¹'Åena suá¹£uptasyaiva buddhipÅ«rvaá¹
nibodhayatyatha yoha khalu vÄvÄitasyÄá¹Åo'yaá¹
yaÅcetanamÄtraḥ pratipÅ«ruá¹£aá¹ ká¹£etrajñaḥ
saá¹
kalpÄdhyavasÄyÄbhimÄnaliá¹
gaḥ prajÄpatirviÅvaká¹£astena
cetanenedaá¹ ÅarÄ«raá¹ cetanavatpratiá¹£á¹hÄpitaá¹ pracodayitÄ
caiá¹£o'syeti te hocurbhagavannÄ«dá¹Åasya kathamaá¹Åena
vartanamiti tÄnhovÄca // 5//
prajÄpatirvÄ eá¹£o'gre'tiá¹£á¹hatsa nÄramataikaḥ sa
ÄtmanamabhidhyÄyadbavhīḥ prajÄ asá¹jatta asyaivÄtmaprabuddhÄ
aprÄá¹Ä sthÄá¹uriva tiá¹£á¹hamÄnÄ apaÅyatsa nÄramata
so'manyataitÄsaá¹ pratibodhanÄyÄbhyantaraá¹ prÄviÅÄnÄ«tyatha sa
vÄyumivÄtmÄnaá¹ ká¹tvÄbhyantaraá¹ prÄviÅatsa eko nÄviÅatsa
pañcadhÄtmÄnaá¹ pravibhajyocyate yaḥ prÄá¹o'pÄnaḥ samÄna
udÄno vyÄna iti // 6//
atha yo'yamÅ«rdhvamutkrÄmatÄ«tyeá¹£a vÄva sa prÄá¹o'tha
yoyamÄvañcaá¹ saá¹krÄmatveá¹£a vÄva so'pÄno'tha yoyaá¹
sthaviá¹£á¹hamannadhÄtumapÄne sthÄpayatyaá¹iá¹£á¹haá¹ cÄá¹
ge'á¹
ge
samaá¹ nayatyeá¹£a vÄva sa samÄno'tha yo'yaá¹ pÄ«tÄÅitamudgirati
nigiratÄ«ti caiá¹£a vÄva sa udÄno'tha yenaitÄḥ ÅirÄ
anuvyÄptÄ eá¹£a vÄva sa vyÄnaḥ // 7//
athopÄá¹ÅurantaryÄmyamibhavatyantaryÄmamupÄá¹ÅumetayorantarÄle
cauá¹£á¹yaá¹ mÄsavadauá¹£á¹yaá¹ sa puruá¹£o'tha yaḥ puruá¹£aḥ
so'gnirvaiÅvÄnaro'pyanyatrÄpyuktamayamagnirvaiÅvÄnaro
yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṠpacyate yadidamadyate
tasyaiá¹£a ghoá¹£o bhavati yadetatkará¹ÄvapidhÄya Åá¹á¹oti sa
yadotkramiá¹£yanbhavati nainaá¹ ghoá¹£aá¹ Åá¹á¹oti // 8//
sa vÄ eá¹£a pañcadhÄtmÄnaá¹ pravibhajya nihito guhÄyÄá¹
manomayaḥ prÄá¹aÅarÄ«ro bahurÅ«paḥ satyasaá¹ kalpa Ätmeti sa vÄ
eá¹£o'sya há¹dantare tiá¹£á¹hannaká¹tÄrtho'manyatÄrthÄnasÄni
tatsvÄnÄ«mÄni bhittvoditaḥ pañcabhÄ« raÅmibhirviá¹£ayÄnattÄ«ti
buddhÄ«ndriyÄá¹i yÄnÄ«mÄnyetÄnyasya raÅmayaḥ karmendriyÄá¹yasya
hayÄ rathaḥ ÅarÄ«raá¹ mano niyantÄ praká¹timayosya pratodanena
khalvÄ«ritaá¹ paribhramatÄ«daá¹ ÅarÄ«raá¹ cakramiva má¹te ca
nedaá¹ ÅarÄ«raá¹ cetanavatpratiá¹£á¹hÄpitaá¹ pracodayitÄ
caiá¹£o'syeti // 9//
sa vÄ eá¹£a Ätmetyado vaÅaá¹ nÄ«ta iva sitÄsitaiḥ
karmaphalairabhibhÅ«yamÄna iva pratiÅarÄ«reá¹£u
caratyavyaktatvÄtsÅ«ká¹£matvÄdadá¹ÅyatvÄdagrÄhyatvÄnnirmamatvÄ
ccÄnavastho'kartÄ kartevÄvasthitaḥ // 10//
sa vÄ eá¹£a Åuddhaḥ sthiro'calaÅcÄlepo'vyagro niḥspá¹haḥ
preká¹£akavadavasthitaḥ svasya caritabhugguá¹amayena
paá¹enÄtmÄnamantardhÄ«yÄvasthita ity avasthita iti // 11//
iti dvitÄ«yaḥ prapÄá¹hakaḥ // [=Cowell's edition]
te hocurbhagavanyadyevamasyÄtmano mahimÄnaá¹ sÅ«cayasÄ«tyanyo
vÄ paraḥ ko'yamÄtmÄ sitÄsitaiḥ karmaphalairabhibhÅ«yamÄnaḥ
sadasadyonimÄpadyata ityavÄcÄ«á¹ vordhvÄá¹ vÄ gataá¹
dvandvairabhibhÅ«yamÄnaḥ paribhramatÄ«ti katama eá¹£a iti
tÄnhovÄca // 1//
asti khalvanyo'paro bhÅ«tÄtmÄ yo'yaá¹ sitÄsitaiḥ
karmaphalairabhibhÅ«yamÄnaḥ sadasadayonimÄpadyata ityavÄcÄ«á¹
vordhvÄá¹ gatiá¹ dvandvairabhibhÅ«yamÄnaḥ
paribhramatÄ«tyasyopavyÄkhyÄnaá¹ pañca tanmÄtrÄá¹i
bhÅ«taÅabdenocyante pañca mahÄbhÅ«tÄni
bhÅ«taÅabdenocyante'tha teá¹£Äá¹ yaḥ samudÄyaḥ
ÅarÄ«ramityuktamatha yo ha khalu vÄva ÅarÄ«ramityuktaá¹ sa
bhÅ«tÄtmetyuktamathÄsti tasyÄtmÄ binduriva puá¹£kara iti sa vÄ
eṣo'bhibhūtaḥ
prÄká¹tyairguá¹airityato'bhibhÅ«tatvÄtsaá¹mÅ«á¸hatvaá¹
prayÄtyasaá¹mÅ«á¸hastvÄdÄtmasthaá¹ prabhuá¹ bhagavantaá¹
kÄrayitÄraá¹ nÄpaÅyadguá¹aughaistá¹pyamÄnaḥ
kaluṣīká¹tÄsthiraÅcañcalo lolupyamÄnaḥ saspá¹ho
vyagraÅcÄbhimÄnatvaá¹ prayÄta ityahaá¹ so mamedamityevaá¹
manyamÄno nibadhnÄtyÄtmanÄtmÄnaá¹ jÄlenaiva khacaraḥ
ká¹tasyÄnuphalairabhibhÅ«yamÄnaḥ paribhramatÄ«ti // 2//
athÄnyatrÄpyuktaá¹ yaḥ kartÄ so'yaá¹ vai bhÅ«tÄtmÄ karaá¹aiḥ
kÄrayitÄntaḥpuruá¹£o'tha yathÄgninÄyaḥpiá¹á¸o vÄbhibhÅ«taḥ
kartá¹bhirhanyamÄno nÄnÄtvamupaityevaá¹ vÄva khalvasau
bhÅ«tÄtmÄntaḥpuruá¹£eá¹ÄbhibhÅ«to guá¹airhanyamÄno
nÄnÄtvamupaityatha yattriguá¹aá¹ caturaÅÄ«tilaká¹£ayonipariá¹ataá¹
bhÅ«tatriguá¹ametadvai nÄnÄtvasya rÅ«paá¹ tÄni ha vÄ imÄni
guá¹Äni puruá¹£eá¹eritÄni cakramiva cakriá¹etyatha yathÄyaḥpiá¹á¸e
hanyamÄne nÄgnirabhibhÅ«yatyevaá¹ nÄbhibhÅ«yatyasau
puruá¹£o'bhibhÅ«yatyayaá¹ bhÅ«tÄtmopasaá¹Åliá¹£á¹atvÄditi // 3//
athÄnyatrÄpyuktaá¹ ÅarÄ«ramidaá¹ maithunÄdevodbhÅ«taá¹
saá¹vidapetaá¹ niraya eva mÅ«tradvÄreá¹a
niá¹£krÄmantamasthibhiÅcitaá¹ mÄá¹senÄnuliptaá¹
carmaá¹Ävabaddhaá¹ viá¹mÅ«trapittakaphamajjÄmedovasÄbhiranyaiÅca
malairbahubhiḥ paripÅ«rá¹aá¹ koÅa ivÄvasanneti // 4//
athÄnyatrÄpyuktaá¹ saá¹moho bhayaá¹ viá¹£Ädo nidrÄ tandrÄ« vraá¹o
jarÄ Åokaḥ ká¹£utpipÄsÄ kÄrpaá¹yaá¹ krodho nÄstikyamajñÄnaá¹
mÄtsaryaá¹ vaikÄruá¹yaá¹ mÅ«á¸hatvaá¹ nirvrÄ«á¸atvaá¹
niká¹tatvamuddhÄtatvamasamatvamiti tÄmasÄnvitastá¹á¹£á¹Ä sneho
rÄgo lobho hiá¹sÄ ratirdá¹á¹£á¹ivyÄpá¹tatvamÄ«rá¹£yÄ
kÄmamavasthitatvaá¹ cañcalatvaá¹ jihÄ«rá¹£ÄrthopÄrjanaá¹
mitrÄnugrahaá¹aá¹ parigrahÄvalambo'niá¹£á¹eá¹£vindriyÄrtheá¹£u
dviá¹£á¹iriá¹£á¹eÅvabhiá¹£aá¹
ga iti rÄjasÄnvitaiḥ paripÅ«rá¹a
etairabhibhÅ«ta ityayaá¹ bhÅ«tÄtmÄ
tasmÄnnÄnÄrÅ«pÄá¹yÄpnotÄ«ty ÄpnotÄ«ti // 5//
iti tá¹tÄ«yaḥ prapÄá¹hakaḥ // [=Cowell's edition]
te ha khalvathordhvaretaso'tivismitÄ atisametyocurbhagavannamaste
tvaá¹ naḥ ÅÄdhi tvamasmÄkaá¹ gatiranyÄ na vidyata ityasya
ko'tithirbhÅ«tÄtmano yenedaá¹ hitvÄmanyeva sÄyujyamupaiti
tÄnhovÄca // 1//
athÄnyatrÄpyuktaá¹ mahÄnadīṣūrmaya iva nivartakamasya
yatpurÄká¹taá¹ samudraveleva durnivÄryamasya má¹tyorÄgamanaá¹
sadasatphalamayairhi pÄÅaiḥ paÅuriva baddhaá¹
bandhanasthasyevÄsvÄtantryaá¹ yamaviá¹£ayasthasyaiva
bahubhayÄvasthaá¹ madironmatta ivÄmodamamadironmattaá¹ pÄpmanÄ
gá¹hÄ«ta iva bhrÄmyamÄá¹aá¹ mahoragadaá¹£á¹a iva vipadá¹á¹£á¹aá¹
mahÄndhakÄra iva rÄgÄndhamindrajÄlamiva mÄyÄmayaá¹ svapnamiva
mithyÄdarÅanaá¹ kadalÄ«garbha ivÄsÄraá¹ naá¹a iva ká¹£aá¹aveá¹£aá¹
citrabhittiriva mithyÄmanoramamityathoktam // ÅabdasparÅÄdayo
ye'rthÄ anarthÄ iva te sthitÄḥ / yeá¹£vÄsaktastu bhÅ«tÄtmÄ na
smarecca paraá¹ padam // 2//
ayaá¹ vÄ va khalvasya pratividhirbhÅ«tÄtmano yadyeva
vidyÄdhigamasya dharmasyÄnucaraá¹aá¹ svÄÅrameá¹£vÄnukramaá¹aá¹
svadharma eva sarvaá¹ dhatte
stambhaÅÄkhevetarÄá¹yanenordhvabhÄgbhavatyanyathadhaḥ patatyeá¹£a
svadharmÄbhibhÅ«to yo vedeá¹£u na svadharmÄtikrameá¹ÄÅramÄ«
bhavatyÄÅrameá¹£vevÄvasthitastapasvÄ« cetyucyata etadapyuktaá¹
nÄtapaskasyÄtmadhyÄne'dhigamaḥ karmaÅuddhirvetyevaá¹ hyÄha //
tapasÄ prÄpyate sattvaá¹ sattvÄtsamprÄpyate manaḥ /
manasÄ prÄpyate tv ÄtmÄ hy ÄtmÄpattyÄ nivartata iti // 3//
[The following section is not placed here in Cowell's edition, which continues
with 'asti brahmeti brahmavidyÄvid abravÄ«d brahmadvÄram idam ity evaitad
Äha yas tapasÄpahatapÄpmÄ oá¹ brahmaá¹o mahimety evaitad Äha yaḥ
suyukto 'jaraá¹ cintayati tasmÄd vidyayÄ tapasÄ cintayÄ copalabhyate
brahma | sa brahaá¹aḥ para etÄ bhavaty adhidaivatvaá¹ devebhyaÅ cety
aká¹£ayyam aparimitam anÄmayaá¹ sukham aÅnute ya evaá¹ vidvÄn anena
trikeá¹a brahmopÄste | atha yaiḥ paripÅ«rá¹o 'bhibhÅ«to 'yaá¹ rathitaÅ
ca tair vaiva muktas tv Ätmann eva sÄyojyam upaiti ||4|| ... ||5|| ... ||6||
[Cowell's edition iti maitryupaniá¹£adi caturthaḥ prapÄá¹hakaḥ]
[Cowell's edition places the following section in ch 6]
atraite ÅlokÄ bhavanti //
yathÄ nirindhano vahniḥ svayonÄvupaÅÄmyati /
tathÄ vá¹ttiká¹£ayÄccittaá¹ svayonÄvupaÅÄmyati // 1//
svayonÄvupaÅÄntasya manasaḥ satyagÄminaḥ /
indriyÄrthÄvimÅ«á¸hasyÄná¹tÄḥ karmavaÅÄnugÄḥ // 2//
cittameva hi saá¹sÄrastatprayatnena Åodhayet /
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanÄtanam // 3//
cittasya hi prasÄdena hanti karma ÅubhÄÅubham /
prasannÄtmÄtmani sthitvÄ sukhamavyayamaÅnute// 4//
samÄsaktaá¹ yadÄ cittaá¹ jantorviá¹£ayagocare /
yadyevaá¹ brahmaá¹i syÄttatko na mucyeta bandhanÄt // 5//
mano hi dvividhaá¹ proktaá¹ Åuddhaá¹ cÄÅuddhameva ca /
aÅuddhaá¹ kÄmasaá¹
kalpaá¹ Åuddhaá¹ kÄmavivarjitam // 6//
layaviká¹£eparahitaá¹ manaḥ ká¹tvÄ suniÅcalam /
yadÄ yÄty amanÄ«bhÄvaá¹ tadÄ tatparamaá¹ padam // 7//
tÄvadeva niroddhavyaá¹ há¹di yÄvatká¹£ayaá¹ gatam /
etajjñÄnaá¹ ca moká¹£aá¹ ca Åeá¹£Ästu granthavistarÄḥ // 8//
samÄdhinirdhÅ«tamalasya cetaso
niveÅitasyÄtmani yatsukhaá¹ labhet /
na Åakyate vará¹ayituá¹ girÄ tadÄ
svayaá¹ tadantaḥkaraá¹ena gá¹hyate // 9//
apÄmapo'gniragnau vÄ vyomni vyoma na laká¹£ayet /
evamantargataṠcittaṠpuruṣaḥ pratimucyate // 10//
mana eva manuá¹£yÄá¹Äá¹ kÄraá¹aá¹ bandhamoká¹£ayoḥ /
bandhÄya viá¹£ayÄsaktaá¹ muktyai nirviá¹£ayaá¹ smá¹tamiti // 11//
[Cowell's edition - beginning of chapter 5]
atha yatheyaá¹ kautsÄyanistutiḥ //
tvaá¹ brahmÄ tvaá¹ ca vai viá¹£á¹ustvaá¹ rudrastvaá¹ prajÄpatiḥ /
tvamagnirvaruá¹o vÄyustvamindrastvaá¹ niÅÄkaraḥ // 12//
tvaá¹ manustvaá¹ yamaÅca tvaá¹ pá¹thivÄ« tvamathÄcyutaḥ /
svÄrthe svÄbhÄvike'rthe ca bahudhÄ tiá¹£á¹hase divi // 13//
viÅveÅvara namas tubhyaá¹ viÅvÄtmÄ viÅvakarmaká¹t /
viÅvabhugviÅvamÄyastvaá¹ viÅvakrÄ«á¸Äratiḥ prabhuḥ // 14//
namaḥ ÅÄntÄtmane tubhyaá¹ namo guhyatamÄya ca /
acintyÄyÄprameyÄya anÄdinidhanÄya ceti // 15// // 4// [Cowell 5.1]
tamo vÄ idamekamÄsa tatpaÅcÄtpareá¹eritaá¹ viá¹£ayatvaá¹
prayÄtyetadvai rajaso rÅ«paá¹ tadrajaḥ khalvÄ«ritaá¹ viá¹£amatvaá¹
prayÄtyetadvai tamaso rÅ«paá¹ tattamaḥ khalvÄ«ritaá¹ tamasaḥ
samprÄsravatyetadvai sattvasya rÅ«paá¹ tatsattvameveritaá¹
tatsattvÄtsaá¹prÄsravatsoá¹'Åo'yaá¹ yaÅcetanamÄtraḥ
pratipuruá¹£aá¹ ká¹£etrajñaḥ saá¹
kalpÄdhyavasÄyÄbhimÄnaliá¹
gaḥ
prajÄpatistasya proktÄ agryÄstanavo brahmÄ rudro viá¹£á¹urityatha
yo ha khalu vÄvÄsya rÄjasoá¹'Åo'sau sa yo'yaá¹ brahmÄtha yo ha
khalu vÄvÄsya tÄmasoá¹'Åo'sau sa yo'yaá¹ rudro'tha yo ha
khalu vÄvÄsya sÄtvikoá¹'Åo'sau sa evaá¹ viá¹£á¹uḥ sa vÄ eá¹£a
ekastridhÄbhÅ«to'á¹£á¹adhaikÄdaÅadhÄ dvÄdaÅadhÄparimitadhÄ
codbhÅ«ta udbhÅ«tatvÄdbhÅ«teá¹£u carati pratiá¹£á¹hÄ
sarvabhÅ«tÄnÄmadhipatirbabhÅ«vetyasÄvÄtmÄntarbahiÅcÄntarbahis ca // 5//
[Cowell's edition 5.2 - iti maitryupaniá¹£adi pañcamaḥ prapÄá¹hakaḥ]
iti caturthaḥ prapÄá¹hakaḥ // [beginning of ch 6 in Cowell's ed.]
dvidhÄ vÄ eá¹£a ÄtmÄnaá¹ bibhartyayaá¹ yaḥ prÄá¹o
yaÅcÄsÄvÄdityo'tha dvau vÄ etÄvÄstÄá¹ pañcadhÄ
nÄmÄntarbahiÅcÄhorÄtre tau vyÄvartete asau vÄ Ädityo
bahirÄtmÄntarÄtmÄ prÄá¹o bahirÄtmÄ gatyÄntarÄtmanÄnumÄ«yate
/ gatirityevaá¹ hyÄha yaḥ
kaÅcidvidvÄnapahatapÄpmÄdhyaká¹£o'vadÄtamanÄstanniá¹£á¹ha
Ävá¹ttacaká¹£uḥ so'ntarÄtmÄgatyÄ bahirÄtmano'numÄ«yate
gatirityevaá¹ hyÄhÄtha ya eá¹£o'ntarÄditye hiraá¹mayaḥ puruá¹£o
yaḥ paÅyati mÄá¹ hiraá¹yavatsa eá¹£o'ntare há¹tpuá¹£kara
evÄÅrito'nnamatti // 1//
atha ya eá¹£o'ntare há¹tpuá¹£kara evÄÅrito'nnamatti sa
eá¹£o'gnirdivi Åritaḥ sauraḥ kÄlÄkhyo'dá¹Åyaḥ
sarvabhÅ«tÄnnamatti kaḥ puá¹£karaḥ kimayaá¹ veda vÄ va
tatpuá¹£karaá¹ yo'yamÄkÄÅo'syemÄÅcatasro diÅaÅcatasra
upadiÅaḥ saá¹sthÄ ayamarvÄgagniḥ parata etau
prÄá¹ÄdityÄvetÄvupÄsÄ«tomityaká¹£areá¹a vyÄhá¹tibhiḥ sÄvitryÄ
ceti // 2//
dve vÄva brahmaá¹o rÅ«pe mÅ«rtaá¹ cÄmÅ«rtaá¹ cÄtha yanmÅ«rtaá¹
tadasatyaṠyadamūrtaṠtatsatyaṠtadbrahma yadbrahma
tajjyotiryajjyotiḥ sa Ädityaḥ sa vÄ eá¹£a omityetadÄtmÄ sa
tredhÄtmÄnaá¹ vyakuruta omiti tisro mÄtrÄ etÄbhiḥ sarvamidamotaá¹
protaá¹ caivÄsminnityevaá¹ hyÄhaitadvÄ Äditya omityevaá¹
dhyÄyaá¹stathÄtmÄnaá¹ yuñjÄ«teti // 3//
athÄnyatrÄpyuktamatha khalu ya udgÄ«thaḥ sa praá¹avo yaḥ praá¹avaḥ
sa udgÄ«tha ityasÄvÄditya udgÄ«tha eva praá¹ava ityevaá¹
hyÄhodgÄ«thaḥ praá¹avÄkhyaá¹ praá¹etÄraá¹ nÄmarÅ«paá¹ vigatanidraá¹
vijaramavimá¹tyuá¹ punaḥ pañcadhÄ jñeyaá¹ nihitaá¹
guhÄyÄmityevaá¹ hyÄhordhvamÅ«laá¹ vÄ ÄbrahmaÅÄkhÄ
ÄkÄÅavÄyvagnyudakabhÅ«myÄdaya ekenÄttametadbrahma
tattasyaitatte yadasÄvÄditya omityetadaká¹£arasya
caitattasmÄdomityanenaitadupÄsÄ«tÄjasramityeko'sya rasaá¹
bodhayÄ«ta ityevaá¹ hyÄhaitadevÄká¹£araá¹ puá¹yametadevÄká¹£araá¹
jjñÄtvÄ yo yadicchati tasya tat // 4//
athÄnyatrÄpyuktaá¹ stanayatyepÄsya tanÅ«ryÄ omiti
strÄ«puá¹napuá¹sakamiti liá¹
gavatyeá¹£ÄthÄgnirvÄyurÄditya iti
bhÄsvatyeá¹£Ätha rudro viá¹£á¹urityadhipatirityeá¹£Ätha gÄrhapatyo
daká¹£aá¹ÄgnirÄhavanÄ«ya iti mukhavatyeá¹£Ätha á¹gyajuḥsÄmeti
vijÄnÄtyeá¹£atha bhÅ«rbhuvasvariti lokavatyeá¹£Ätha bhÅ«taá¹
bhavyaá¹ bhaviá¹£yaditi kÄlavatyeá¹£Ätha prÄá¹o'gniḥ sÅ«ryaḥ iti
pratÄpavatyeá¹£ÄthÄnnamÄpaÅcandramÄ ityÄpyÄyanavatyeá¹£Ätha
buddhirmano'haá¹
kÄra iti cetanavatyeá¹£Ätha prÄá¹o'pÄno vyÄna
iti prÄá¹avatyeke tyajÄmÄ«tyuktaitÄha prastotÄrpitÄ
bhavatÄ«tyevaá¹ hyÄhaitadvai satyakÄma paraá¹ cÄparaá¹ ca
yadomityetadaká¹£aram iti // 5//
atha vyÄttaá¹ vÄ idamÄsÄ«tsatyaá¹ prajÄpatistapastaptvÄ
anuvyÄharadbhÅ«rbhuvaḥsvarityeá¹£Ä hÄtha prajÄpateḥ sthaviá¹£á¹hÄ
tanÅ«rvÄ lokavatÄ«ti svarityasyÄḥ Åiro nÄbhirbhuvo bhūḥ pÄdÄ
ÄdityaÅcaká¹£urÄyattaḥ puruá¹£asya mahato mÄtrÄÅcaká¹£uá¹£Ä
hyayaá¹ mÄtrÄÅcariti satyaá¹ vai caká¹£uraká¹£iá¹yupasthito hi
puruá¹£aḥ sarvÄrtheá¹£u
vadatyetasmÄdbhÅ«rbhuvaḥsvarityupÄsÄ«tÄnnaá¹ hi
prajÄpatirviÅvÄtmÄ viÅvacaká¹£urivopÄsito bhavatÄ«tyevaá¹
hyÄhaiá¹£Ä vai prajÄpatirviÅvabhá¹ttanÅ«retasyÄmidaá¹
sarvamantarhitamasmi/cá¹Åca sarvasminneá¹£Äntarhiteti
tasmÄd eá¹£opÄsÄ«teti // 6//
tatsaviturvareá¹yamityasau vÄ Ädityaḥ savitÄ sa vÄ evaá¹
pravaraá¹Äya ÄtmakÄmenetyÄhurbrahmavÄdino'tha bhargo devasya
dhÄ«mahÄ«ti savitÄ vai te'vasthitÄ yo'sya bhargaḥ kaá¹
sañcitayÄmÄ«tyÄhurbrahmavÄdino'tha dhiyo yo naḥ pracodayÄditi
buddhayo vai dhiyastÄ yo'smÄkaá¹
pracodayÄdityÄhurbrahmavÄdino'tha bharga iti yo ha vÄ
asminnÄditye nihitastÄrake'ká¹£iá¹i caiá¹£a bhargÄkhyo
bhÄbhirgatirasya hÄ«ti bhargo bharjati vaiá¹£a bharga iti
brahmavÄdino'tha bharga iti bhÄsayatÄ«mÄ/cá¹llokÄniti
rañjayatÄ«mÄni bhÅ«tÄni gacchata iti
gacchatyasminnÄgacchatyasmÄ imÄḥ
prajÄstasmÄdbhÄrakatvÄdbhargaḥ ÅatrÅ«nsÅ«yamÄnatvÄtsÅ«ryaḥ
savnÄtsavitÄ dÄnÄdÄdityaḥ
pavanÄtpÄvamÄno'thÄyo'thÄyanÄdÄditya ityevaá¹ hyÄha
khalvÄtmanÄtmÄmá¹tÄkhyaÅcetÄ mantÄ gantÄ sraá¹£á¹Ä
nandayitÄ kartÄ vaktÄ rasayitÄ ghrÄtÄ sparÅayitÄ ca
vibhuvigrahe sanniá¹£á¹hÄ ityevaá¹ hyÄhÄtha yatra dvaitÄ«bhÅ«taá¹
vijñÄnaá¹ tatra hi Åá¹á¹oti paÅyati jighratÄ«ti rasayate caiva
sparÅayati sarvamÄtmÄ jÄnÄ«teti yatrÄdvaitÄ«bhÅ«taá¹ vijñÄnaá¹
kÄryakÄraá¹anirmuktaá¹ nirvacanamanaupamyaá¹ nirupÄkhyaá¹ kiá¹
tadaá¹
ga vÄcyam // 7//
eá¹£a hi khalvÄtmeÅÄnaḥ Åaá¹bhurbhavo rudraḥ
prajÄpatirviÅvasá¹á¸á¸hiraá¹yagarbhaḥ satyaá¹ prÄá¹o haá¹saḥ
ÅÄnto
viá¹£á¹urnÄrÄyaá¹o'rkaḥ savitÄ dhÄtÄ samrÄá¸indra induriti ya
eá¹£a tapatyagninÄ pihitaḥ sahasrÄká¹£eá¹a hiraá¹mayenÄnandenaiá¹£a
vÄva vijijñÄsitavyo'nveá¹£á¹avyaḥ sarvabhÅ«tebhyo'bhayaá¹
dattvÄraá¹yaá¹ gatvÄtha
bahiḥká¹tendriyÄrthÄnsvaÅarÄ«rÄdupalabhate'thainamiti
viÅvarÅ«paá¹ hariá¹aá¹ jÄtavedasaá¹ parÄyaá¹aá¹ jyotirekaá¹
tapantam / sahasraraÅmiḥ ÅatadhÄ vartamÄnaḥ prÄá¹aḥ
prajÄnÄmudayatyeá¹£a sÅ«ryaḥ // 8//
iti pañcamaḥ prapÄá¹hakaḥ //
ÄÅ«á¹ ÄpyÄyantviti ÅÄntiḥ //
iti maitrÄyaá¹yupaniá¹£atsamÄptÄ //
[Cowell's edition continues...
tasmÄd vÄ eá¹£a ubhayÄtmaivaá¹ vidÄtmann evÄbhidyÄyat yÄtmann eva
yajatÄ«ti dhyÄnaá¹ prayojasthaá¹ mano vidvadbhiá¹£á¹hutaá¹ manaḥpÅ«tim
ucchiá¹£á¹opahatam ity anena tatpÄvayet | mantraá¹ paá¹hati |
ucchiá¹£á¹occhiá¹£á¹hopahataá¹ yac ca pÄpena dattaá¹ má¹tasÅ«takÄdvÄ
vasoḥ pavitram agniḥ savituÅ ca raÅmayaḥ punan tv annaá¹ mama
duá¹£ká¹tañ ca yad anyat | adibhiḥ purastÄt paridadhÄti | prÄá¹Äya
svÄhÄpÄnÄya svÄhÄ vyÄnÄya svÄhÄ samÄnÄya svÄhodÄnÄya svÄheti
pañcabhir abhijuhoti | athÄvaÅiá¹£á¹aá¹ yatavÄgaÅnÄtyato 'dbhir bhÅ«ya
evopariá¹£á¹Ät paridadhÄtyÄcÄnto bhÅ«tvÄtmojyÄnaḥ prÄá¹o 'gnir
viÅvo 'sÄ«ti ca dvÄbhyÄmÄtmÄnam abhidhyÄyet | prÄá¹o 'gniḥ
paramÄtmÄ vai pañcavÄyuḥ samÄÅritaḥ | sa prÄ«taḥ prÄ«á¹Ätu
viÅvaá¹ viÅvabhuk | viÅvo 'si vaiÅvÄnaro 'si viÅvaá¹ tvayÄ dhÄryate
jÄyamÄnaá¹ | viÅantu tvÄm ÄhutayaÅ ca sarvÄḥ prajÄs tatra yatra
viÅvÄmá¹to 'sÄ«ti | evaá¹ na vidhinÄ khalv anenÄttÄnnatvaá¹ punar
upaiti || 6|| ... ||10||
##
\medskip\hrule\obeylines
Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail/com)
{\rm Please send corrections to sanskrit@ceerful/com}
{\rm Last updated \today}
\end{document}
Cicely Bonnin BSc, BEd, MA(Adv) Qld Visiting Fellow, South Asia Studies, Harvard University (2023-25) PhD candidate, Asian Studies, The University of Texas at Austin |
_______________________________________________ INDOLOGY mailing list [email protected] https://list.indology.info/mailman/listinfo/indology
