Purwakanti
Ti Wikipédia, énsiklopédia bébas basa Sunda
(http://su.wikipedia.org/wiki/Purwakanti)
Purwakanti nyaéta padeukeutna sora kecap dina ungkara kalimah, bagian-bagian
kalimah, atawa réndonan kecap-kecap; utamana dina puisi. Perenahna bisa
ngaréndéng dina sakalimah atawa sapadalisan, bisa ogé ngaruntuy dina antar
padalisan. Nilik kana perenahna, aya nu disebut purwakanti rantayan (ngajajar),
purwakanti runtuyan (ngaruntuy antarpadalisan), sarta gabungan runtuyan jeung
rantayan.
Rupa purwakanti
Nurutkeun papasingan M. A. Salmun, purwakanti téh aya 10 rupa.
Purwakanti pangluyu
Purwakanti pangluyu téh nyaéta purwakanti anu aya dina saungkara atawa
sapadalisan, lain purwakanti antarungkara atawa antarpadalisan; jadi mangrupa
purwakanti rantayan. Pangna disebut pangluyu, duméh nyaluyukeun sora atawa
wianjana dina kecap-kecap.
Contona:
diteuteup ti hareup sieup (eu, eup)
disawang ti tukang lenjang (a, ang)
ditilik ti gigir lenggik
Purwakanti maduswara
Purwakanti maduswara nyaéta purwakanti anu murwakanti sora vokalna.
Contona:
Kokoro nyoso malarat rosa (o,o;a,a)
ambek nyedek tanaga midek (e)
kapipit galih, kadudut kalbu (i,i;u,u)
lalaki langit lalanang jagat (a,i;a,a)
Purwakanti cakraswara
Purwakanti cakraswara nyaéta purwakanti anu timbul lantaran aya sora-sora vokal
anu patukeur tempat dina kecap anu padeukeut atawa saungkara.
Contona:
hirup-hurip
anjuk hutang
ngumbar napsu
Purwakanti laraspurwa
Purwakanti laraspurwa téh nyaéta purwakanti anu murwakanti engang atawa
wianjana awal kecap, boh rantayan boh runtuyan.
Conto laraspurwa wianjana:
1. Cing cangkeling manuk cingkleung cindeten (tina kakawihan)
2. Laut kidul kabéh katingali (tina guguritan)
3. Kembang bodas buah bunder (tina wawangsalan)
Conto laraspurwa engang:
1. palataran pasini pati
2. sakadar sabrang salayan
3. nu nyaksrak nyaliara
ngaruksak ngaraksuk
kaniaya kamanala
mamalana manjang ngabanding ngaranjing ngambah jagat duriat
Purwakanti larasmadya
Purwakanti larasmadya teh nyaeta purwakanti anu dumasar kana perenahna aya di
tengah-tengah ungkara antarpadalisan. Jadi mangrupa purwakanti runtuyan.
Contona:
Sok hayang nyaba ka Bandung
Sok hayang nyaho nanjakna
Sok hayang nanya nu pundung
Sok hayang nyaho nyentakna
Purwakanti laraswekas
Purwakanti laraswekas nyaéta purwakanti anu murwakanti engan tungtung, boh dina
kecap-kecap anu saungkara (sapadalisan) boh dina kecap-kecap antarpadalisan (di
tungtung padalisan). Jadi, anu jadi patokanana téh perenahna.
Contona:
Pecat sawed bati ewed
tengah dalu ngan hanjelu
mo humandeuar ku kadar
teu rék lumpat ku nu ngupat
Purwakanti mindoan kawit
Purwakanti mindoan kawit nyaéta purwakanti anu muncul lantaran aya kecap anu
dipindo (dibalikan) deui dina awal padalisan atawa awal ungkara. Anu jadi
patokanana téh nyaéta perenahna éta purwakanti.
Contona:
Lain bangban lain pacing,
lain kananga kuduna.
Lain babad lain tanding,
lain ka dinya aduna
Purwakanti mindoan wekas
Purwakanti mindowan wekas nyaéta purwakanti anu muncul lantaran aya kecap anu
dipindo (dibalikan) deui dina tungtung padalisan atawa ungkara.
Contona:
Kaseuseueuran istrina sok hayang ginding
teu diturut ka carogé maling-maling
carogéna keur goréng ulaheun ginding
samping goréng bajuna teu maké kancing.
Purwakanti mindoan kecap
Purwakanti mindoan kecap nyaéta purwakanti anu muncul lantaran malikan kecap
dina kalimah, tapi hartina béda. Purwakanti mindokecap sarua jeung diapora.
Contona:
Hujan ngaririncik, kawas méré kila-kila yén bakal hujan cisoca.
Awakna nu ngalangkang katojo cahaya bulan purnama, teu weléh ngalangkang dina
kongkolak panon.
Purwakanti margaluyu
Purwakanti margaluyu téh nyaéta purwakanti anu timbul lantaran aya kecap dina
tungtung padalisan, dina puisi anu dibalikan deui dina awal padalisan
sapandeurieunana.
Contona:
Sukingki haté sukingki
sukingki paselup bungah
Bungah kagiridig simpé
Simpé awak talipurna
talipurna manjing sirna
sirna ringkang nu sakujur
sakujur kadua rasa
Rujukan
1. Drs. Budi Rahayu Tamsyah, Spk., Kamus Istilah Tata Basa jeung Sastra
Sunda, Pustaka Setia, Bandung, 1999
