Siti Rayati (56-59) Moh. Sanoesi
Isukna Gan Titi kadua babuna Patimah mulih ka Batawi lantaran pagétona kudu maju deui ka kantor. Dina karéta api euweuh deui anu dimanah ku anjeunna, kumaha akalna palay patepang jeung ibu rama, palay uninga aya kénéh atawa henteuna. "Eh, nepi ka teu nyaho di indung jeung bapa ..." Saur anjeunna dina manahna. "Aing teu timu ... éra temen lamun nu séjén nyahoeun, yén aing teu puguh indungna, teu puguh bapana ... Paingan manéhna sakitu ngahinana ka aing ..." Anjeunna émut ka ibu kawalonna keur waktu ngagelendeng. Pantes ari kieu mah kaayaan diri aing ... ..." Segruk anjeunna nangis, cisoca nyuruluk ka salempayna. Si babu anu diuk di gédéngeun anjeunna, ogé ngalimba milu sedih, milu ngenes, nénjo dunungan nyegruk baé nangis. Isukna poé Rebo, anjeunna angkat deui ka kantor, sarta babuna Patimah digawé saperti biasa popolah jeung bébérés di bumi. Poé Ahad isuk-isuk babu geus disauran ku Gan Titi kudu nyadiakeun tempat saré keur lurah pareman Cirayati jeung pamajikanana. Soréna Gan Titi angkat jeung si Nani ka statsion Gambir mapagkeun sémah. Pukul genep leuwih saeutik karéta api datang sarta ti kajauhan kénéh Natamanggala jeung pamajikanana nolol tina jandéla ngagupayan ka Gan Titi. Sémah, Gan Titi jeung si Nani terus kana ebro, bari sajajalan teu eureun-eureun ngobrol, babakuna sémah anu kakara ti gunung datang ka dayeuh anu sakitu gedéna. Kira-kira sanggeus saparapat jam, ebro datang ka hareupeun bumi Gan Titi, sarta Patimah geus ngajanteng baé di lawang ngadagoan tatamu. Natamanggala jeung pamajikanana bengong baé hookeun nénjo Gan Titi geus iasa bumén-bumén ku anjeun, tur anu sakitu resikna. Tapi ku lantaran Gan Titi sakitu daréhdéhna soméahna ka sémah, komo ieu mah dianggap ku anjeunna aperti gaganti sepuhna, sémah duanana ogé henteu ngarumas, henteu asa-asa, tapi rarasaanana asa diimahna soranngan baé. "Gan," cék pamajikan Natamanggala, bari nunjuk ka babu, "ieu mah babu anu basa dicandak kamari ieu téa, sanés?" "Enya ema, naha poho deui?" "Atuh da éta maké baju panjang, panyana ema téh empo." "Geus biasa di dieu mah ma." "Saha téa ngaranna Gan?" "Patimah, tapi kuring mah salawasna nyebut babu baé. Atuh da ti baréto keur waktu kuring di tuan van der Goud, manéhna geus ngawulaan ka kuring." Unggal soré di mana Gan Titi geus mulih ti kantor, sémah dianteur dicandak ka toko anu galedé, malah sakapeung-kapeungeun sok dicandak ogé ningali bioskop atawa kamédi kuda. "Ma, ké poé Ahad," saur anjeunna, "ku kuring dibawa ka gedong gajah nénjoan barang-barang nu aranéh." Barang geus meunang lima welas peuting sémah nganjangna, sarta méh sakota Batawi anu aranéh mah geus ka papay, kakara Gan Titi kagungan manah deui rék uas-aos ngabangbrangkeun manahna. Pukul satengah salapan soré, anjeunna calik di tengah bumi dina korsi panjang, ngaos surat kabar, sarta digédéngeunana babu diuk dina samak ngabedahan baju; sémah duaan dariuk di juru ngaropi, nginum bandrék jeung ngadaharan kacang tanah. "Aya naon Gan nu anéh," cék Patimah, anu maksudna hayang ngabeberah dununganana. "Ari nu kagéléng trém sok dilebetkeun kana surat kabar, Gan?" "Naha iraha aya nu kagéléng, bu?" "Kamari Gan, awéwé nepi ka terus maot." "Euweuh di dieu mah ... tapi aya ogé nu dipaéhan ..." "Saha Gan nu dipaéhan?" "Tuan kontrak di Déli." "Ku naon Gan?" "Ah, bonganna sorangan baé, maksa awéwé, anakna mandor besar umur 13 taun ... terus anakna bébéja ka bapana ... tuluy baé dikoroyok ku kuli-kulina. Sirahna remuk samasakali, awakna béak dicacag. Malah asalna mah ti dieu ..." "Ti dieu ti mana Gan?" "Ti ... kontrakan Ragasirna bawahan Sukabumi ... malah ti dinya ogé diusir ku kawasana, da éta sok teuteunggeul, jeung sok maksa ..." Gebeg haténa Patimah, barang ku manéhna kadéngé ngaran kontrakan Ragasirna, inget kana lalampahan manéhna nu ka tukang-tukang, sarta mikir dina haténa: "Naha éta tuan téh nu ngahina aing téa ...?" Bari guntingna nu dicekel diteundeun. "Naha eureun ngabedahan téh?" Saur Gan Titi, bari surat kabar dilésotkeun tina pananganana, diselang ku ngarut. "Geus anggeus?" "Éta disebatkeun ngaranna tuan nu dipaéhan téh, Gan?" "Lah, naon maké hayang nyaho ngaranna sagala, naha boga baraya walanda?" "Ih, sanés, sugan baé abdi wawuh, da abdi parantos jadi koki kapengker di tuan kontrak." Gan Titi kapaksa nyandak deui surat kabar, ningalian ngaranna tua nu dipaéhan. "Steenhart, bu ... !" Saur anjeunna. "Aduh!" Babu bluk nyuuh, kana bajuna nu keur dibedahan, puas pabaur jeung reuwas, inget kana titis tulis bagja diri, kulak canggeum bagja awak manéhna. Péndék harita, lalakon jeung lalampahan hirup manéhna ti keur di kontrakan Ragasirna nepi ka ingkahna ti dinya, nepi ka ngajuru nepi ka ayeuna, ku manéhna kabéh kacipta ku ati, kagambar ku pikiran, bari nyegruk ... Sémah bingung hookeun pada henteu ngarti, Gan Titi nya kitu deui, bari lungsur tina korsina mariksa: "Bu, ku naon ... teu nyarita ... ku naon ... ," bari sirahna diusapan. Meunang saparapat jam mah babu teu ngawalon, cicing baé, susah kumaha nya pijwabeun, binngung kumaha nya unjukan ka dununganana. Tapi lila-lila lantaran ku Gan Titi dihantem dipariksa, dipiwarang nyarita wakca balaka, balaka manéhna nyaritakeun lalakonna anu saterus-terangna kalawan teu disumput salindungkeun, ti mimiti kuli di kontrakan Ragasirna, terus dihina ku tuan Steenhart, tuluy reuneuh, sarta kapaksa indit ti éta kontrakan, nepi ka brol ngajuru di kebon ganas, budak ditinggalkeun, teu lila manéhna balik deui lantaran anakna digégél anjing, terus dituruban ranggap sarta tuluy ditinggalkeun deui, péndék kabéh ku manéhna, taunna, bulanna, lebah-lebahna keur waktu ngajuru euweuh nu kaliwat dicaritakeun ... Si babau ngomong kénéh, gabrug ku Gan Titi jeung sémah téa dirontok, inget, cocog jeung katerangan pamajikan Lurah Cirayati, pagulung-gulung jeung sémah, anu ayeuna ngarti, yakin yén babu, Patimah téa, ibuna tulén Gan Siti Rayati, anu ramana tuan Steenhart, anu ayeuna geus euweuh dikieuna ... "Hapunten ibu ... hapunten ... tobat ampun ... nya abdi putra ibu téh ... ... abdi ... abdi ..." Saur Gan Titi ka ibuna, kadéngé sora ngalengis, suka pabaur jeung duka, asih pacampur jeung sedih.!!!!!!!!!!!! ********************* Supaya sakabéh terang, Gan Titi terusna nikah, jeung jurnalis tukang ngarang, salamet aya berekah. Ma lurah ti Cirayati, kitu deui salakina, dipikolot ku Gan Titi, diurus taya kendatna. Tina damelna kaluar, terus angkat ka Semarang, ngadamel di surat kabar, jadi pembantu pangarang. Gan Titi jeung salakina, éstu euweuh kuciwana, duanana nyepeng péna, nyerat ngabéla rayatna. Ibuna, Patimah téa, ku anjeunna disirnakeun, disenangkeun, si Nani raina téa, dicandak disakolakeun. T A M A T *****
